Nghiệm thu cấp trường Đề tài KH&CN cấp cơ sở: Các nhân tố ảnh hưởng đến phòng chống gian lận: Nghiên cứu tại các công ty cổ phần phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Căn cứ theo Quyết định số 708/QĐ-ĐHCN ban hành ngày 14 tháng 05 năm 2026 Nhà trường đã thành lập Hội đồng đánh giá và nghiệm thu kết quả thực hiện đề tài KH&CN cấp cơ sở năm 2025 đợt 1. Đề tài mang tên: “Các nhân tố ảnh hưởng đến phòng chống gian lận: Nghiên cứu tại các công ty cổ phần phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam” do TS. Nguyễn Thị Quế làm chủ nhiệm, phối hợp cùng tập thể các nhà khoa học, giảng viên giàu kinh nghiệm thực hiện.

Toàn cảnh hội đồng

Thành phần Hội đồng chuyên môn và Nhóm nghiên cứu

Phiên họp diễn ra dưới sự điều hành của Hội đồng khoa học gồm 07 thành viên là các chuyên gia uy tín trong lĩnh vực Kinh tế, Tài chính và Kiểm toán của Nhà trường. Hội đồng bao gồm:

• PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Nga (Trường Kinh tế) – Chủ tịch Hội đồng;
• PGS.TS. Đỗ Đức Tài (Trường Kinh tế) – Ủy viên Phản biện 1;
• TS. Đặng Thị Hồng Hà (Trường Kinh tế) – Ủy viên Phản biện 2;
• TS. Trần Thị Nga (Trường Kinh tế) – Ủy viên;
• TS. Nguyễn Văn Linh (Phòng Tài chính Kế toán) – Ủy viên;
• TS. Cao Thị Huyền Trang (Trường Kinh tế) – Ủy viên;
• ThS. Trịnh Thị Thu Hương (Phòng Quản lý Khoa học Công nghệ) – Ủy viên, Thư ký Hội đồng.

Về phía nhóm tác giả thực hiện đề tài, bên cạnh Chủ nhiệm đề tài là TS. Nguyễn Thị Quế, công trình còn có sự đóng góp trí tuệ cốt lõi từ các thành viên: TS. Trương Thanh Hằng, PGS.TS. Nguyễn Thị Xuân Hồng, TS. Trịnh Viết Giang, ThS. Trần Bình Minh, cùng các Nghiên cứu sinh (NCS) Nguyễn Thị Thanh Tâm, NCS. Nguyễn Thị Ngọc Lan và NCS. Hà Thị Tuyết.

Bối cảnh kỷ nguyên 4.0 và khoảng trống quản trị doanh nghiệp

Thay mặt nhóm nghiên cứu, TS. Nguyễn Thị Quế đã báo cáo trước Hội đồng về tính cấp thiết cùng toàn bộ kết quả đạt được của đề tài. Trong kỷ nguyên Cách mạng công nghiệp 4.0, sự phát triển bùng nổ của nền kinh tế số tại Việt Nam đã thay đổi toàn diện phương thức vận hành của doanh nghiệp. Tuy nhiên, mặt trái của xu thế này là sự dịch chuyển mang tính tinh vi hóa của các hành vi gian lận tài chính và phi tài chính. Các sai lệch không còn dừng lại ở phương thức thủ công truyền thống mà đã chuyển hóa thành các hành vi trục lợi công nghệ cao, có sự can thiệp sâu của Trí tuệ nhân tạo (AI) và Học máy (Machine Learning) nhằm ngụy tạo dữ liệu, qua mặt các hàng rào kỹ thuật. Sự tiến hóa này đặt ra những thách thức phi truyền thống vô cùng lớn đối với hệ thống quản trị, đe dọa trực tiếp đến uy tín, tài sản và sự sống còn của doanh nghiệp.

Đặc biệt, nghiên cứu đã chỉ ra một thực trạng đáng lo ngại đối với nhóm doanh nghiệp phi tài chính đang niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam (hai sàn HOSE và HNX): Tính đến thời điểm khảo sát 31/05/2025, trong tổng số 661 doanh nghiệp niêm yết, khối phi tài chính chiếm áp đảo với 596 doanh nghiệp. Trong đó, ngành Công nghiệp chiếm tỷ trọng lớn nhất 19.5% và ngành Thương mại/Dịch vụ đứng thứ hai 13.5%. Đây là những khối ngành có dòng tiền, chu trình doanh thu và chuỗi cung ứng vận hành phức tạp, rất dễ phát sinh lỗ hổng kiểm soát. Điều này được minh chứng qua kết quả khảo sát khi có tới 70% doanh nghiệp niêm yết chưa công bố đầy đủ thông tin về việc đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ, phản ánh sự thiếu hụt trong việc chuẩn hóa cơ chế phòng ngừa sai phạm. Sự bất cân xứng thông tin trầm trọng này chính là mảnh đất màu mỡ cho các hành vi tư lợi, trục lợi cá nhân và các sai phạm cấu kết phát sinh. Khi các thông tin cốt lõi bị che giấu, niềm tin của nhà đầu tư trong và ngoài nước bị xói mòn, trực tiếp kéo giảm tính minh bạch và lành mạnh của thị trường vốn Việt Nam.

Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh: "Phòng chống gian lận không chỉ đơn thuần là việc tuân thủ pháp lý hay các quy định hành chính hiện hành, mà bản chất cốt lõi của nó chính là bảo vệ giá trị cốt lõi, uy tín thương hiệu và sự sống còn trường tồn của chính doanh nghiệp trên thị trường."

Giải mã cấu trúc "Chiến lược Phòng thủ Đa lớp" qua mô hình thực chứng

Để giải quyết bài toán về kiểm soát và ngăn chặn các gian lận tại các doanh nghiệp phi tài chính, nhóm nghiên cứu đã xây dựng một hệ sinh thái tương hỗ toàn diện. Hệ sinh thái này vận hành dựa trên các nhóm nhân tố tác động cốt lõi bao gồm: Môi trường nội bộ doanh nghiệp (Môi trường kiểm soát, Văn hóa, Cơ cấu tổ chức), Năng lực thực thi kỹ thuật (Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin truyền thông), và Áp lực giám sát đa chiều (Giám sát nội bộ thường xuyên và Chất lượng kiểm toán độc lập từ bên ngoài).

Trên nền tảng đó, nghiên cứu cụ thể hóa thành mô hình "Tam giác phòng thủ" đại diện cho 3 trụ cột của sự minh bạch và bền vững:

• Tuyến 1: Kiểm soát nội bộ (KSNB) – Đây là lớp phòng thủ tự thân của doanh nghiệp, thực hiện thiết lập các kỷ cương vận hành nghiêm ngặt hàng ngày theo khung lý thuyết chuẩn quốc tế COSO. Lớp phòng thủ này được cấu thành từ 5 nhân tố cốt lõi: Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin truyền thông và Hoạt động Giám sát.
• Tuyến 2: Kiểm toán nội bộ (KTNB) – Đóng vai trò màng lọc tinh bên trong tổ chức. Tuyến này thực hiện chức năng giám sát chuyên sâu, đánh giá độc lập hiệu quả của Tuyến 1, đồng thời tư vấn chiến lược và rà soát hệ thống định kỳ cho Ban điều hành và Hội đồng quản trị.
• Tuyến 3: Chất lượng kiểm toán độc lập (CLKT) – Tạo ra áp lực khách quan và tấm khiên bảo vệ từ bên ngoài. Tuyến này chịu trách nhiệm xác thực tính trung thực của thông tin tài chính, phá vỡ các rào cản bất cân xứng thông tin và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các nhà đầu tư trên thị trường.

Thông qua phương pháp tiếp cận thực chứng quy mô lớn với cỡ mẫu N = 467 bảng hỏi hợp lệ từ các chuyên gia kiểm toán và giám đốc tài chính, nghiên cứu đã chứng minh thành công tính khoa học và độ tin cậy cao của hệ sinh thái các nhân tố ảnh hưởng đến phòng chống gian lận thông qua các hệ số Cronbach's Alpha đều vượt ngưỡng 0.7. Kết quả phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính tổng quát chỉ ra rằng cả ba tuyến trong "Tam giác phòng thủ" đều có tác động tích cực đồng quy đến hiệu quả kiểm soát sai phạm; trong đó, Chất lượng kiểm toán độc lập đóng vai trò là áp lực khách quan mạnh mẽ nhất từ bên ngoài (β= 0.230) , kết hợp chặt chẽ với chức năng giám sát chuyên sâu bên trong của Kiểm toán nội bộ (β = 0.131) trên nền tảng kỷ cương vận hành của hệ thống Kiểm soát nội bộ gốc rễ (β = 0.098). Đặc biệt, khi tiến hành phân tích chuyên sâu (Deep Dive) vào cấu trúc kiểm soát nội bộ theo chuẩn COSO, nghiên cứu đã phát hiện "sự thống trị tuyệt đối" của Hoạt động Giám sát thường xuyên với hệ số tác động vượt trội (β = 0.611) , chứng minh đây là tuyến phòng thủ tự thân cuối cùng giúp giảm tổn thất do sai phạm kế toán. Mối quan hệ biện chứng này tiếp tục được củng cố bởi năng lực Đánh giá rủi ro chủ động (β = 0.216) — nhân tố nền tảng giúp doanh nghiệp chuyển đổi trạng thái từ đối phó thụ động sang ngăn ngừa sớm số vụ gian lận nội bộ. Từ các bằng chứng định lượng mang tính kết nối chặt chẽ đó, đề tài đã xây dựng một hệ thống giải pháp toàn diện bao gồm số hóa hoạt động giám sát bằng công nghệ AI, khoanh vùng điểm nóng rủi ro định kỳ, kiện toàn cơ cấu tổ chức (độc lập hóa kiểm toán nội bộ, xây dựng kênh tố giác, phản hồi, đa dạng hóa HĐQT) và nâng tầm chất lượng kiểm toán độc lập. Những kết quả này không chỉ lấp đầy khoảng trống thông tin quản trị của các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết hiện nay, mà còn tạo thành một "cẩm nang giải pháp" thiết thực , đóng góp một viên gạch quan trọng vào hệ thống lý luận và thực tiễn quản trị doanh nghiệp bền vững tại Việt Nam.

Hệ thống giải pháp đột phá đề xuất cho doanh nghiệp

Từ các kết quả định lượng thu được, nhóm nghiên cứu đã đề xuất cụ thể 4 nhóm khuyến nghị chiến lược mang tính hành động cao:

1. Số hóa hoạt động Giám sát và Truyền thông: Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và Big Data để nhận diện tự động các mẫu giao dịch bất thường (anomaly detection) theo thời gian thực; thiết lập hệ thống báo cáo điện tử thông minh (E-reporting) nội bộ giúp giảm thiểu các hành vi sai phạm.
2. Chủ động khoanh vùng và Đánh giá rủi ro: Tăng cường tần suất rà soát rủi ro tối thiểu 2 lần/năm; tập trung khoanh vùng nghiêm ngặt các "điểm nóng" dễ tổn thương nhất như Chu trình doanh thu, Quản lý hàng tồn kho và Chi phí đầu tư; tích hợp trực tiếp quản trị rủi ro vào chiến lược lõi.
3. Kiện toàn cơ cấu tổ chức và Văn hóa Liêm chính: Độc lập hóa hoàn toàn bộ phận KTNB khỏi sự can thiệp của Ban điều hành, báo cáo trực tiếp cho Ủy ban Kiểm toán trực thuộc HĐQT; xây dựng kênh tố giác, phản hồi bảo mật tuyệt đối; đa dạng hóa HĐQT (đặc biệt khuyến khích nâng tỷ lệ nữ giới vượt mức 1/3 để hạn chế góc nhìn rủi ro phiến diện).
4. Nâng tầm Chất lượng Kiểm toán Độc lập: Ưu tiên lựa chọn các đơn vị kiểm toán uy tín cao, am hiểu sâu sắc đặc thù ngành phi tài chính; yêu cầu kiểm toán viên thực hiện các thủ tục đánh giá rủi ro gian lận riêng biệt thay vì áp dụng các danh mục kiểm tra mang tính thủ tục rập khuôn.

Đánh giá của Hội đồng và Định hướng tương lai

Sau phần trình bày chi tiết và thuyết phục của nhóm nghiên cứu, các thành viên Hội đồng đã đưa ra những ý kiến nhận xét chuyên môn khách quan. Các ủy viên phản biện (PGS.TS. Đỗ Đức Tài và TS. Đặng Thị Hồng Hà) đều đánh giá rất cao giá trị khoa học và thực tiễn của công trình. Đề tài sở hữu khối lượng dữ liệu khảo sát thực chứng lớn, phương pháp xử lý mô hình hiện đại bằng Smart PLS chuẩn xác, cấu trúc luận án mạch lạc và các đề xuất giải pháp có tính khả thi áp dụng thực tế cao.

Phát biểu tổng kết phiên họp, PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Nga – Chủ tịch Hội đồng khẳng định: Kết quả nghiên cứu của đề tài đã đóng góp một viên gạch quan trọng vào hệ thống lý luận quản trị doanh nghiệp phi tài chính tại Việt Nam, đồng thời cung cấp một cẩm nang giải pháp thiết thực cho các nhà quản trị trong việc tự bảo vệ và tăng cường tính minh bạch. Hội đồng cũng đánh giá cao tinh thần làm việc nghiêm túc, khoa học của nhóm tác giả và khuyến nghị nhóm tiếp tục phát triển hướng nghiên cứu, mở rộng phạm vi sang các thành phần kinh tế khác cũng như bổ sung các yếu tố văn hóa vùng miền để hoàn thiện hơn nữa mô hình.

Thành công của đề tài khẳng định năng lực nghiên cứu khoa học chuyên sâu đội ngũ giảng viên Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội.

Một số hình ảnh:

SECOM – Ban truyền thông, Trường Kinh tế, Hotline - 0939.011.639