Nghiệm thu cấp đơn vị đề tài KH&CN cấp trường năm 2025: “Các nhân tố ảnh hưởng đến phòng chống gian lận: Nghiên cứu tại các công ty cổ phần phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam”

Ngày 3-4-2026, Đại học Công nghiệp Hà Nội đã tổ chức buổi đánh giá và nghiệm thu chính thức đề tài nghiên cứu khoa học: “Các nhân tố ảnh hưởng đến phòng chống gian lận: Nghiên cứu tại các công ty cổ phần phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam”. Nghiên cứu đã cung cấp một bức tranh toàn cảnh và hệ thống các giải pháp nhằm xây dựng chiến lược phòng thủ đa lớp bảo vệ sự minh bạch của doanh nghiệp.

Tham gia đánh giá đề tài là Hội đồng nghiệm thu với các chuyên gia, nhà khoa học bao gồm:

• PGS.TS. Vũ Đình Khoa (Trường Kinh tế) – Chủ tịch Hội đồng.
• TS. Nguyễn Thị Lan Anh (Trường Kinh tế) – Ủy viên phản biện 1.
• TS. Trần Thị Nga (Trường Kinh tế) – Ủy viên phản biện 2.
• Th.S Trịnh Thị Thu Hương (Phòng KHCN) – Ủy viên.
• TS. Cao Thị Huyền Trang (Trường Kinh tế) – Ủy viên, Thư ký.

Đề tài do TS. Nguyễn Thị Quế (Khoa Kế toán – Kiểm toán, Trường Kinh tế) làm Chủ nhiệm, cùng với đó là các thành viên đề tài bao gồm: TS. Trương Thanh Hằng, PGS.TS. Nguyễn Thị Xuân Hồng, TS. Trịnh Viết Giang, ThS. Trần Bình Minh; cùng các NCS Nguyễn Thị Thanh Tâm, Nguyễn Thị Ngọc Lan và Hà Thị Tuyết.

Tính cấp thiết của đề tài

Trong bối cảnh kỷ nguyên công nghệ số, hành vi gian lận đã chuyển dịch từ thủ công sang các hình thức tinh vi, phức tạp dưới sự can thiệp của công nghệ cao (AI, Machine Learning). Việc phòng ngừa gian lận giờ đây không chỉ dựa vào kinh nghiệm mà đòi hỏi sự tích hợp của các công cụ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI) hay phân tích dữ liệu lớn để nhận diện những dấu hiệu bất thường. Tuy nhiên, cốt lõi để đảm bảo sự minh bạch và bền vững của một doanh nghiệp chính là sức mạnh nội tại từ hệ thống quản trị rủi ro. Cuộc chiến phòng chống gian lận thực tế là một bài toán tổng lực, nơi mà ba nhân tố: Kiểm soát nội bộ (KSCNB), Kiểm toán nội bộ (KTNB) và Chất lượng kiểm toán đóng vai trò là những mắt xích không thể tách rời.

Thực tế tại Việt Nam cho thấy, dù các doanh nghiệp niêm yết đã bắt đầu chú trọng đến Ban Kiểm soát hay các tiêu chuẩn ISO, nhưng hiệu quả phòng chống gian lận vẫn là một vấn đề cần quan tâm đặc biệt. Việc làm rõ ảnh hưởng của các nhân tố tới phòng chống gian lận trong các doanh nghiệp có ý nghĩa cả về mặt thực tiễn và lý luận, tìm ra lời giải cho bài toán minh bạch tài chính trong giai đoạn phát triển mới...

Quy mô và mẫu nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện trên mẫu dữ liệu quy mô lớn, thu thập ý kiến từ 467 chuyên gia (bao gồm kiểm toán viên, kế toán và trưởng/phó phòng) làm việc liên quan đến 596 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên hai sàn HNX và HOSE. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính (phỏng vấn) và định lượng (phân tích phần mềm SPSS và Smart PLS) để đảm bảo tính khách quan và khoa học.

Mô hình nghiên cứu: Tam giác phòng thủ và vai trò then chốt của "Giám sát"

Điểm nhấn của công trình là việc làm rõ "Tam giác phòng thủ" bảo vệ sự minh bạch, bao gồm 3 trụ cột: Hệ thống Kiểm soát nội bộ (KSNB), Kiểm toán nội bộ (KTNB) và Chất lượng kiểm toán (CLKT) từ bên ngoài. Kết quả phân tích mô hình cấu trúc cho thấy sự cộng hưởng của cả ba yếu tố này mới tạo ra hiệu quả cao nhất.

Đặc biệt, khi đi sâu (Deep Dive) vào 5 thành phần của khung COSO trong Kiểm soát nội bộ, nhóm nghiên cứu phát hiện ra rằng Giám sát (Monitoring) chính là nhân tố quyết định, đóng vai trò là "tuyến phòng thủ cuối cùng" với mức độ tác động vượt trội Theo góc nhìn của lý thuyết Chaos, một sai lệch nhỏ nếu không được phát hiện kịp thời sẽ dẫn đến hậu quả thảm khốc; do đó, hoạt động giám sát đóng vai trò như một "radar thời gian thực" giúp phát hiện sai phạm ngay khi vừa manh nha.

Hàm ý quản trị và Khuyến nghị thiết thực

Từ các kết quả nghiên cứu, TS. Nguyễn Thị Quế và nhóm tác giả đã đề xuất các khuyến nghị mang tính chiến lược cho các doanh nghiệp:

1. Số hóa Hoạt động Giám sát: Cần ứng dụng AI và Big Data để nhận diện mẫu giao dịch bất thường theo thời gian thực (Real-time), dự kiến có thể giúp giảm 18% hành vi sai phạm.
2. Chủ động Khoanh vùng Rủi ro: Thực hiện rà soát định kỳ tối thiểu 2 lần/năm, tập trung vào các "điểm nóng" như doanh thu, hàng tồn kho và chi phí đầu tư.
3. Kiện toàn Môi trường & Văn hóa: Độc lập hóa bộ phận Kiểm toán nội bộ, ban hành cơ chế báo cáo ẩn danh (Whistleblowing) và tăng cường tỷ lệ thành viên độc lập, nữ giới trong Hội đồng quản trị.
4. Nâng tầm Chất lượng Kiểm toán: Lựa chọn các đơn vị kiểm toán tuân thủ chuẩn mực quốc tế và duy trì ranh giới độc lập với Ban lãnh đạo.
5. Khuyến nghị quản trị cho Doanh nghiệp: Đầu tư công nghệ giám sát; Trao quyền cho kiểm toán nội; Đánh giá rủi ro định kỳ; Minh bạch hóa thông tin

Hội đồng nghiệm thu đánh giá cao nỗ lực của nhóm nghiên cứu khi mang đến một công trình khoa học công phu, số liệu thực chứng đáng tin cậy. Đề tài không chỉ mang ý nghĩa học thuật mà còn đóng góp giải pháp quản trị giá trị, khẳng định thông điệp: “Kiểm soát nội bộ, Kiểm toán nội bộ và Chất lượng kiểm toán không phải là chi phí, mà là khoản đầu tư bảo vệ tài sản, là lợi thế cạnh tranh bền vững nhất của doanh nghiệp”. Đề tài đã được Hội đồng nhất trí nghiệm thu và thông qua.

Một số hình ảnh:

SECOM – Ban truyền thông, Trường Kinh tế, Hotline - 0939.011.639!